48. Verslag van een scheepschirurgijn

De scheepschirurgijn van de Westerveld houdt, zoals al zijn collega’s, een overzicht bij van de behandelingen en gebruikte medicijnen aan boord. In de kantlijn van dit ‘journaal’ tekent hij een doodshoofdje als iemand overleden is. De scheepschirurgijns zijn verantwoordelijk voor de gezondheid van de bemanning; halverwege de 18e eeuw heeft de VOC er ongeveer tweehonderd in dienst.

Lees meer

49. Geneesmiddelen aan boord

Scheurbuik, vlektyfus, malaria, beriberi, dysenterie en geslachtsziekten: de scheepschirurgijns staan meestal machteloos bij de ziektes die de bemanning teisteren.  Een ‘kwijlkuur’ zou geslachtsziektes moeten genezen. De patiënt wordt ingesmeerd met een kwikhoudende zalf totdat hij begint te kwijlen. Het gevaar dat hij daarbij een kwikvergiftiging kan oplopen, die zijn nieren, hersenen en longen aantast, moet hij maar voor lief nemen.

Lees meer

50. Lijst van sterfgevallen

De reis naar de Kaap is niet zonder gevaren. Aan boord zijn ongelukken of ziektes zoals scheurbuik aan de orde van de dag. Daarom is de Kaap als verversingspost zo belangrijk. Deze lijst vermeldt per schip het aantal zieken en doden. Aan de Kaap worden deze gegevens zorgvuldig bijgehouden.

Lees meer

51. Instrumenten van scheepschirurgijn Cornelis Solingen

VOC-chirurgijn Cornelis Solingen maakt veel van zijn instrumenten zelf. De papegaaienbektang moet gebroken botten vasthouden bij het zetten van de breuk. De dubbele zaag wordt gebruikt bij amputaties van ledematen. De mondschroef moet de mond van de patiënt openhouden om zo de vingers van de chirurgijn te beschermen bij het trekken van kiezen – zonder verdoving!

Lees meer

52. Zeilinstructies

De VOC geeft haar schepen nauwkeurige zeilinstructies mee. Op deze pagina staan de aanwijzingen voor de route over de Atlantische Oceaan tot aan de Kaap. Daarbij is ook de passage door de ‘wageweg’ aangegeven. De letters corresponderen met die op de kaart, die u rechts van u ziet.

Lees meer

53. Veilig rond de evenaar

De ‘wageweg’ in de Atlantische Oceaan is de verplichte route naar Kaap de Goede Hoop voor VOC-schepen. Die koers is nauwkeurig uitgezet en zorgt ervoor dat de schepen niet afdrijven. Als de schippers veilig op de Kaap zijn aangekomen, leveren ze hun zeekaarten in. De schepen die van daaruit terugvaren naar de Republiek kunnen ze dan weer goed gebruiken.

Lees meer

54. Een fort aan de Kaap

“… dat wij de geprojecteerde forteresse afgesteecken hebben ende daer aen werckende sijn met goeden ijver.” Met deze brief stelt Jan van Riebeeck de Heren Zeventien op de hoogte van de voortgang van de bouw van een fort aan de Tafelbaai in Kaap de Goede Hoop. In opdracht van de VOC zet hij hier in 1652 een verversingspost op.

Lees meer

55. Krotoa, een Khoikhoi-meisje

In de dagboeken van dagelijkse gebeurtenissen aan de Kaap (‘dagregisters’) schrijft Van Riebeeck regelmatig over Krotoa. Zij is een Khoikhoi meisje dat hij in huis neemt als bediende van zijn vrouw. Zij noemen haar al snel Eva. Vlak voordat Van Riebeeck uit de Kaap vertrekt in 1662, laat Eva zich dopen. In 1664 trouwt zij met de Deense VOC-chirurgijn Peter

Lees meer

56. Land voor vrije boeren

De VOC legt de eerste landuitgiftes aan vrije boeren vast in deze Kaapse resoluties (besluiten). De boeren moeten voorzien in de groeiende behoefte aan voedsel voor de opvarenden. Op zoek naar vruchtbare grond trekken de boeren steeds verder landinwaarts en verstoten zo de oorspronkelijke bewoners. De boeren vormen een nieuwe bevolkingsgroep die steeds geïsoleerder raakt van de Europese cultuur.

Lees meer

57. ‘Nobele wilden‘

De meeste Europeanen zien de oorspronkelijke bewoners van de Kaap, de Khoikhoi en de San, als wilden. De Duitse wetenschapper Peter Kolbe ziet dit als een van de weinigen anders. Hij beschouwt hen als ‘nobele wilden’. Hun gewoontes vindt hij wel primitief, maar hij vindt ook “dat zij meer liefde, goedaardigheid en redelykheid bezitten als men doorgaans by de Christenen

Lees meer

58. Panorama van Stellenbosch

Stellenbosch is na Kaapstad de oudste Europese nederzetting in Zuid-Afrika. Zij dankt haar naam aan Simon van der Stel, de eerste gouverneur van de Kaapkolonie. Hij verkent dit gebied in 1679 als het nog Wildenbosch heet. Van der Stel is onder de indruk van de vruchtbaarheid van het land. De eerste kolonisten vestigen zich er in hetzelfde jaar. Het wordt

Lees meer

59. De Tafelbaai

Johannes Vingboons tekent op deze kaart de aankomst van Jan van Riebeeck in 1652. Het is duidelijk te zien waarom de Nederlanders juist de Tafelbaai uitkiezen om zich te vestigen: schepen kunnen er veilig aanleggen, de omliggende bergen geven bescherming en leveren vers drinkwater. Bovendien is de Tafelberg voor stuurlui een gemakkelijk herkenningspunt. Schilder en kaartmaker Johannes Vingboons is zelf

Lees meer

60. Het fort en de tuin

Van Riebeeck legt een fort en een tuin aan in de Kaap. De moestuin moet zorgen voor voldoende voedsel voor de VOC-schepen. De hoofdtuinier Hendrik Boom krijgt de taak om de tuin aan te leggen. Hij plant er onder andere een perenboom, die er vandaag de dag nog altijd staat. Al snel blijkt dat er meer voedsel nodig is dan

Lees meer

61. De compagniestuin

De oorspronkelijke compagniestuin is snel niet meer voldoende om alle passerende VOC-schepen te bevoorraden. De compagnie gaat dan op zoek naar andere middelen om voedsel voor de schepen te verwerven. Daardoor verandert de compagniestuin steeds meer in een plek waar de bewoners van de Kaap zich kunnen ontspannen.

Lees meer

65. Interesse voor de Khoikhoi

“Quoi (…) dit betekent letterlijk mensch”, zo noemen de lokale stammen in de Kaap zichzelf, schrijft Robert Gordon in deze brief. Op zijn reizen naar het binnenland van Zuid-Afrika komt hij veel in contact met de Khoikhoi, die door de Nederlanders ‘Hottentotten’ worden genoemd. Anders dan de meeste van zijn tijdgenoten is Gordon geïnteresseerd in hun cultuur. In deze brief

Lees meer

62. Reconstructie van de dodo

Dit is een moderne reconstructie van de dodo. In tegenstelling tot oudere modellen is de vogel hier slanker voorgesteld. De dodo is het eerste dier dat is uitgestorven door toedoen van de mens. Misschien is er daarom altijd veel aandacht voor het dier geweest: we kennen het gedrag en het uiterlijk van de dodo alleen uit verhalen en tekeningen uit

Lees meer

63. Dodo

“Soo groot als by ons de swanen”, zo beschrijft Jacob van Heemskerck de dodo, die hij aantreft op Mauritius. Onderweg naar de Molukken slaat hij hier vers voedsel en water in voor zijn vloot van vijf schepen. De tekeningen van de dodo in het scheepsjournaal van de Gelderland zijn uniek. Het zijn de enige schetsen ter wereld die zijn gemaakt

Lees meer

Boudewijn Büch en de dodo

Fragmenten uit De wereld van Boudewijn Büch Uitgezonden op 7 maart 1992 door de VARA Bruikleen Instituut voor Beeld en Geluid, Hilversum

Lees meer

64. Mauritius

Op Mauritius is een overvloed aan schoon water, vruchten, vissen en vogels. Het is daardoor de perfecte tussenstop voor VOC-schepen op hun reis naar Azië. Admiraal Wybrand van Warwijck vernoemt het eiland naar stadhouder prins Maurits. In 1638 vestigen de Nederlanders er een kleine kolonie.

Lees meer

66. ‘Vêrlander – de Weeskinderen van de VOC’

Het project ‘Vêrlander’ bestaat uit portretten en verhalen van lokale groepen in Afrika, Indonesië en Australië. Wat de verhalen van de geportretteerden gemeen hebben is hun zoektocht naar een eigen identiteit. Het feit dat hun voorouders in contact kwamen met de VOC blijkt tot op de dag van vandaag bepalend voor hun identiteit en plek in de lokale samenleving. Elizabeth

Lees meer

67. ‘Vêrlander – de Weeskinderen van de VOC’

Het project ‘Vêrlander’ bestaat uit portretten en verhalen van lokale groepen in Afrika, Indonesië en Australië. Wat de verhalen van de geportretteerden gemeen hebben is hun zoektocht naar een eigen identiteit. Het feit dat hun voorouders in contact kwamen met de VOC blijkt tot op de dag van vandaag bepalend voor hun identiteit en plek in de lokale samenleving. Barend

Lees meer

De Khoikhoi

De Khoikhoi Deze tekeningen van de Khoikhoi zijn gemaakt door een kunstenaar, die waarschijnlijk in dienst is van de VOC. Het zijn de enige beelden van een Europese ooggetuige in de 17e-eeuwse kaapkolonie. De portretten zijn uniek omdat ze een realistisch en geen stereotiep beeld geven van de Khoikhoi. Deze schetsen zijn pas in 1986 ontdekt in de Nationale Bibliotheek

Lees meer

De KhoiSan

Tussen twee vuren KhoiSan is een verzamelterm voor de volkeren Khoikhoi en San. Altijd zitten zij tussen twee vuren; ze worden door de Europeanen verdreven, door andere inheemse volken bestreden en tijdens de Apartheid hebben ze het slecht met hun status van ‘kleurlingen’. Ze strijden tot nu toe tevergeefs voor gelijke rechten. Hun status als oorspronkelijke bewoners wordt tot nu

Lees meer

68. Panorama van de Kaap

Dit indrukwekkende panorama van bijna 7½ meter lang is getekend om de zwaktes in de verdediging van dit deel van de Zuid-Afrikaanse kust in beeld te brengen. De Schots-Nederlandse wetenschapper Robert Gordon maakt deze kaart als hij commandant is van het VOC-garnizoen aan de Kaap. Iets rechts van het midden zijn het fort de Knokke en het fort of kasteel

Lees meer