148. Chinese handelspost

Nederlanders mogen als enige Europeanen handel drijven in Japan. De Chinezen zijn de enige andere buitenlanders die in de 17e en 18e eeuw – zij het op beperkte schaal – handelen in Japan. Zij hebben ook een eigen vestiging in Nagasaki.

Lees meer

149. Nagasaki

Dit is een van de oudst bekende plattegronden van de havenstad Nagasaki. In het midden van de kaart is de Nederlandse handelspost op Deshima te zien, net als links de Chinese handelspost.

Lees meer

150. Handelspas

In 1609 komen de VOC-schepen de Griffioen en de Rode Leeuw met Pijlen onder bevel van Jacques Groenewegen aan in Japan. Ze hebben een missie: het sluiten van een handelsverdrag. Negen jaar eerder is de bemanning van het schip De Liefde vriendelijk ontvangen, dus nu rekenen ze daar ook op. Dat blijkt terecht, shôgun Tokugawa Ieyasu toont zich gastvrij en

Lees meer

151. Osaka

Osaka is een echte handelsstad. Een bezoek staat daarom altijd op het programma van de jaarlijkse hofreis van de VOC. Hier staat het kasteel van de shôgun. De beschrijving op deze kaart is zo gedetailleerd dat zelfs wordt aangegeven welke goederen er in de pakhuizen worden bewaard. In de jaren 30 van de 20e eeuw is op de ruïne van

Lees meer

152. Export van porselein

Deze met bloemmotieven beschilderde porseleinen schaal is een mooi voorbeeld van het zogeheten ‘Imari-porselein’. Die rijkversierde variant komt aan het einde van de 17e eeuw op de markt. Maar al vanaf 1659 wordt porselein vanuit de Japanse stad Imari naar Europa vervoerd.

Lees meer

153. Boek over Japan

Deze prent komt uit het boek van Engelbert Kaempfer over Japan. Hij is als Duitse arts in dienst van de VOC en verzamelt tijdens zijn jaren op Deshima allerlei gegevens over Japan. Elf jaar na Kaempfers dood verschijnt in 1727 een bewerking van zijn aantekeningen in druk. De uitgebreide beschrijving van het land is van grote waarde voor de VOC.

Lees meer

154. Bestelling raspaarden

Niet ouder dan negen jaar en ze moeten al gedresseerd zijn. Ook de kleur luistert erg nauw. De shôgun heeft specifieke eisen voor de drie Perzische hengsten die hij bij de Nederlanders bestelt. Hij voegt er daarom voor de duidelijkheid tekeningen bij. Naast bijzondere raspaarden staan ook honden, kamelen, olifanten, tropische vogels en klokken, stoffen of een glazen oog op

Lees meer

155. Rekening van een hofreis

De hofreis is elk jaar weer een hele onderneming. Maar liefst een paar honderd man gaat mee: tolken, bewakers, beambten, verzorgers en lastdragers. Verschillende geschenklijsten met de bijbehorende kosten zijn bewaard gebleven. Op deze rekening van de hofreis uit 1645 staan de totale kosten vermeld: 758 gulden, een aanzienlijk bedrag. De laatste hofreis vindt plaats in 1850. In totaal zijn

Lees meer

156. Meer kennis over Japan

Dit boek is een coproductie van de directeur-generaal van de VOC in India en François Caron, VOC-opperhoofd in Hirado. Caron kan hiervoor zijn jarenlange ervaring in Japan gebruiken. Zijn boek is van groot belang voor de verspreiding van kennis over Japan in Europa. Caron kan dan ook de eerste Japanoloog genoemd worden.

Lees meer

157. Nederlanders op knopen

Een Nederlander met een geldzak en een hond, en een Nederlander met een kip onder zijn arm.  Dat is manier waarop Japanners de Nederlanders vaak afbeelden. Hier zijn ze te zien op ivoren en houten knopen, zogenaamde ‘netsuke’, waarmee Japanners een tasje aan hun gordel vastmaken.

Lees meer

158. Ruige mannen

Ruige mannen met rode haren: de Europeanen maken veel indruk op de Japanners. Ze worden dan ook vaak op die manier afgebeeld.

Lees meer

159. Sombere vooruitzichten

François Caron, hoofd van de VOC-vestiging in Hirado, ziet het somber in voor de VOC-handel met Japan. In deze brief aan Johannes van der Hage, het opperhoofd in Cambodja, beschrijft hij dat Japan zich steeds meer afsluit voor de buitenwereld. De shôgun verbiedt bijvoorbeeld het christendom, omdat hij bang is dat vooral de Portugezen te veel macht krijgen.

Lees meer

160. Bron voor reconstructie

In 2011 is het pakhuis dat is afgebroken in 1640 herrezen. Het Nederlandse architectenbureau De Kat & Vis gebruikt de originele plattegrond en een oude rekening als bronnen voor de reconstructie. De oorspronkelijke boekhouding is heel nauwkeurig; die beschrijft niet alleen het type bouwmateriaal en het aantal stenen, maar zelfs de afmetingen van elke steen. In het nieuwe pakhuis is

Lees meer

161. Kimono’s in de mode

De shôgun geeft ook geschenken aan de VOC. Traditiegetrouw zijn dat kostbare kimono’s van zijdebrokaat, de zogenaamde ‘keyserrocken’ of ‘schenkagierocken’. Deze comfortabele Japonse rokken raken al snel in de mode bij de elite in de Republiek.

Lees meer

162. Slopen uit respect

Eerst, van 1609 tot 1639, wonen de Hollanders in Hirado in bestaande houten huizen. Hun handelsgoederen slaan zij op in Japanse gebouwen aan de kade. De zaken gaan goed en VOC-opperhoofd Nicolaas Coeckebacker bouwt in 1639 een stenen pakhuis. Maar hij heeft vooraf geen toestemming aan de shôgun gevraagd en bovendien verwijst de gevelsteen naar de christelijke jaartelling, terwijl het

Lees meer

163. Gesloten eiland

Deshima (letterlijk: ‘eiland dat uitsteekt’) is een kunstmatig eilandje in de baai van de havenstad Nagasaki. Hier verblijven de Nederlanders die als enige Europeanen het recht hebben om handel te drijven met Japan. Hun bewegingsvrijheid is beperkt; de Japanse autoriteiten houden streng toezicht op de Nederlanders. Er bestaan verschillende versies van deze aquarel van de baai van Nagasaki. Het verschil

Lees meer

164. Moderne Japanse souvenirs met Hollandse invloed

De fascinatie van Japanners met het Nederlandse verleden in hun land leidt tot een levendige handel in allerlei soorten souvenirs. Hier zien we: een waaier met daarop een Hollander met een kat in zijn arm en een hond aan zijn voeten. Daarnaast een knielende Hollander met een dienblad. Deze waaier is gemaakt door Hiroshi Oba. een bordje met een pijprokende

Lees meer

Nederland in Japan

Wat brengt Japanse toeristen ertoe een bezoek te brengen aan reconstructies van de Nederlandse vestigingen in Hirado en Deshima? En wat weten zij van de geschiedenis van de VOC in hun land? Japanse toeristen bezoeken gereconstrueerde Nederlandse gebouwen Interviews en montage door Remco Vrijdag, 2016

Lees meer

165. Hirado

De Nederlandse driekleur wappert op de handelspost. De eerste jaren van de Nederlandse handel op Japan vaart de VOC alleen op Hirado. Links van de Nederlandse vlag is die van de Engelse handelspost te zien.

Lees meer

166. Kopermonsters uit Japan

Dit is een bonte verzameling kopersoorten uit Japan, al dan niet gewikkeld in een papiertje waarop de prijzen en herkomst vermeld staan. Japans koper is enorm gewild op de Aziatische markten, met name in de 18e eeuw. De VOC doet goede zaken: zij ruilt koper met flinke winst tegen Chinese zijde, dat de Japanners graag willen hebben.

Lees meer

167. Korea

VOC-boekhouder Hendrick Hamel heeft dubbel pech. Eerst lijdt hij in 1653 schipbreuk met de Sperwer bij het Koreaanse eiland Cheju-do. Meteen daarna wordt hij samen met zeven collega’s gevangengenomen. Na dertien jaar weten zij te vluchten naar de Nederlandse vestiging Deshima in Japan. Lange tijd is het verslag van Hamel in Europa de enige bron van informatie over Korea.

Lees meer

In het spoor van Hendrick Hamel

Fragmenten uit de radiodocumentaire ‘In het spoor van Hendrick Hamel, ontdekkingsreiziger tegen wil en dank’, ingesproken door Fedja van Huet Humanistische Omroep, 2001 Bruikleen Instituut voor Beeld en Geluid, Hilversum

Lees meer

168. Stuwagelijst

De kostbare producten uit China moeten zorgvuldig in het schip de Ouder-Amstel worden geladen. Deze nauwkeurige tekening, een stuwagelijst, maakt dat duidelijk. Het laden van een VOC-schip luistert erg nauw: de beperkte ruimte moet efficiënt worden benut, en het is belangrijk dat het schip goed in balans is. De opperstuurman is hiervoor verantwoordelijk.

Lees meer

169. Ongedierte

Ratten, muizen, vlooien en luizen maken het leven aan boord van een VOC-schip er niet prettiger op. Jeuk is aan de orde van de dag. Luizenkammen horen dan ook tot de standaarduitrusting van de bemanning.

Lees meer

170. Spiegelretourschip

Een spiegelretourschip, zo genoemd vanwege de platte ‘spiegel’ aan de achterzijde, kan veel lading vervoeren. Het is dan ook het meest gebruikte schip voor de reis tussen Amsterdam en Batavia. Naast dit scheepstype maakt de VOC gebruik van kleinere schepen, zoals de fluit en het fregat. De letters verklaren de scheepstypes: A – Spiegelretourschip C, D, – Fluit B, E,

Lees meer

171. Kleding aan boord

Engelse mutsen, linnen boezeroentjes, Friese korte rokjes, al dan niet met streepjes en hemdrokjes; de bemanning draagt aan boord vooral praktische kleding. Dat maakt deze lijst met een opsomming van scheepskleding en andere goederen voor de bemanning duidelijk. Op de VOC-schepen die met Pasen uitvaren is andere kleding nodig dan aan boord van de vloot die met Kerstmis vertrekt.

Lees meer

172. Regels aan boord

Geselen, kielhalen en brandmerken; er staan pittige straffen op overtreding van de regels aan boord. Om het leven aan boord in goede banen te leiden is het handhaven van discipline hard nodig. De bemanning zit immers dicht op elkaars lip tijdens de lange reizen. De regels staan in een officieel document waarop leden van de bemanning voordat zij in dienst

Lees meer

173. Een VOC-vloot in formatie (achter het gordijn)

Als VOC-schepen in een vloot vertrekken, krijgen zij in hun zeilorders vaak een formatie mee waarin ze moeten varen. Hier vaart het belangrijkste schip in het midden en de snellere schepen vooraan. Deze scheepsmodellen zijn nabootsingen van originele scheepstypen in gebruik bij de VOC. De namen van de schepen (Morgenster, Flissinghe, Gouden Leeuw, Walcheren) zijn geïnspireerd op historische scheepsnamen.

Lees meer

174. Samen één klacht

Onder de varkens slapen en andere ongemakken; de bemanning van het schip Huis ten Eult is het zat. Ze doen hun beklag bij de schipper. Doelbewust ondertekenen ze hun klacht met een handtekening in cirkelvorm. Zo tonen ze zich eensgezind én maken het de schipper onmogelijk één van hen als leider of hoofd-samenzweerder aan te wijzen.

Lees meer

175. Achter en voor de mast

Vanaf het bovendek, achter de mast, kijkt de schipper uit over het voordek. Het is een wereld van verschil of je ‘achter de mast’ of voor de mast leeft. Achter de mast eten de officieren, kooplui en passagiers van een gedekte tafel en slapen ze in comfortabele hutten. De gewone bemanning moet zich voor de mast en onder het dek

Lees meer

176. Scheepskist

Elk bemanningslid heeft één scheepskist voor zijn persoonlijke bezittingen, om kleding, extra eten en jenever in te bewaren. Het komt voor dat zo’n kist tijdens de reis geplunderd wordt door een ander lid van de bemanning. Dat is voor de VOC-bestuurders reden om strenge straffen te stellen op diefstal aan boord. Als waarschuwing wordt een bericht hierover aan de mast

Lees meer

177. Bakken

De bemanning op een VOC-schip is verdeeld in ‘bakken’, die elk bestaan uit zeven à tien personen die aan boord hetzelfde werk verrichten. Zij eten samen uit één bak. Voor wie te laat aanschuift, is het eten op; je komt dan ‘niet aan de bak’. Dit bord en deze lepels zijn gebruikt op het schip de Vasa, een Zweeds oorlogsschip

Lees meer

178. Menu aan boord

Een gemiddeld ontbijt aan boord van een VOC-schip bestaat uit gort en pruimen, aangelengd met bier. ‘s Middags staan er erwten, bonen en vet, soms met gepekeld vlees of vis op het menu en ’s avonds worden de de restjes opgegeten, met brood en bier. Het menu uit dit consumptieboek bevat veel te weinig vitaminen. Scheurbuik is vaak het gevolg,

Lees meer

179. Schoon drinkwater

Met drinkwater moet je zuinig omspringen; er kan maar een beperkte voorraad mee aan boord en in warme gebieden bederft het snel. De bemanning moet het water met de tanden op elkaar drinken om geen ongedierte binnen te krijgen. Het is daarom een enorme verbetering als er aan het einde van de 17e eeuw een distilleermachine komt die van zout

Lees meer

180. Bier

Bier is het alternatief voor het slechte drinkwater. Op sommige grote VOC-schepen gaat maar liefst 20.000 liter bier mee aan boord, zo’n 150 liter per man. Per dag drinkt een bemanningslid een tot anderhalve liter bier, naast een mutsje wijn of jenever. De scheepschirurgijn schenkt in medische noodgevallen ook Spaanse wijn en brandewijn. Al die drank wordt in houten tonnen

Lees meer

181. Voedselopslag

Hoe houd je tijdens zo’n lange zeereis het voedsel vers en eetbaar? Het maakt veel verschil hoe en waar de etenswaren worden opgeborgen. Commandeur Jan de Boer heeft deze plattegrond getekend van de verdeling van het voedsel in het ruim. Een ventilator in de kombuis (boven de letter H op de tekening) zorgt dat het onder het dek niet te

Lees meer

182. Straf voor moordenaar

Het verhaal van de Batavia is een onvoorstelbaar drama. Eerst strandt het schip voor de Australische westkust. Gelukkig weet de bemanning zich in veiligheid te brengen op een aantal eilanden. Opperkoopman François Pelsaert vertrekt met een sloep om hulp te halen in Batavia. Dan ziet apotheker en onderkoopman Jeronimus Cornelisz zijn kans schoon om samen met enkele volgelingen de macht

Lees meer

183. Dagboek

“Droeviege daghaenteijckeningh int verliesen van ons schip Batavia verseijlt zijnde op de Abrolhos oft Clippen van Frederick Houtman” Opperkoopman François Pelsaert heeft de leiding over het schip de Batavia en houdt een dagboek bij. Daarin beschrijft hij nauwkeurig de verhoren van de muiters van het schip na de stranding voor Australië. Ook neemt hij een lijst op met het lot

Lees meer

206. Bestseller

De gruwelijke gebeurtenissen na de stranding van het schip de Batavia zijn beschreven in het journaal van François Pelsaert. Het is erg populair en wordt in 1647 uitgegeven. Het verhaal boeit ook nu nog: in 2005 verschijnt de bestseller De ondergang van de Batavia van Mike Dash.

Lees meer

184. Bidden voor een behouden vaart

Stormen, muiterij, gebrek aan voedsel en water, schipbreuk; VOC-schepen moeten vele gevaren trotseren onderweg. De opluchting is dan ook groot als er weer een groot obstakel veilig gepasseerd is. Om stil te staan bij een veilige passage van een gevaarlijk stuk van de route is een gebed opgenomen in de instructie voor boordpredikanten en ziekentroosters. Het gebed vraagt ook om

Lees meer

185. Open je ogen

Dat de riffen voor de kust van Australië levensgevaarlijk zijn, is al in 1619 bekend. Frederik de Houtman ziet ze vanaf zijn schip de Dordrecht. De naam ‘Houtman Abrolhos’ voor dit deel van de kust spreekt boekdelen. ‘Abrolhos’ is Portugees en betekent letterlijk: open je ogen. Met andere woorden: let goed op! Desondanks strandt het schip de Batavia tien jaar

Lees meer