12. VOC-octrooi

Een indrukwekkend zegel en kostbaar perkament; het VOC-octrooi is een belangrijk document en een topstuk in de collectie van het Nationaal Archief. Het geeft de VOC het alleenrecht voor de handel op Azië. De voorcompagnieën – Nederlandse compagnieën die al vóór 1602 handel drijven met Indië – gaan vanaf 20 maart 1602 op in de VOC.

Lees meer

13. Grootboek van de opperboekhouder

Elk van de zes kamers van de VOC heeft een opperboekhouder in dienst. Bij de kamers van Amsterdam en Zeeland krijgt hij assistentie van een aantal klerken. De opperboekhouder houdt niet alleen het grootboek en het journaal bij, maar ook de inschrijfregisters en de overdrachten van de VOC-aandelen. In dit grootboek noteert de opperboekhouder van de kamer Amsterdam gegevens van allerlei

Lees meer

14. VOC-bestuur

De Heren Zeventien staan in het midden. Zij zijn dan ook de centrale directie van de VOC in de Republiek. Zij vergaderen twee of drie keer per jaar, afwisselend in Amsterdam (voor een periode van zes jaar) en Middelburg (voor twee jaar). In de Heren Zeventien komen vertegenwoordigers van alle zes afdelingen (kamers) samen. Die kamers zijn gevestigd in Amsterdam,

Lees meer

15. Grote en kleine investeerders

Cornelis, de zoon van Frans Wittens, steekt 53.000 gulden in de VOC-kamer Zeeland. Dat is de hoogste bijdrage. Ook kleine bedragen zijn welkom. Dienstmaagd Betken Bake vraagt haar werkgever Thobias Roelsius, stadsdokter van Middelburg, om namens haar 72 gulden in te leggen.

Lees meer

16. Kritiek op de VOC (zie schuiflade in vitrine)

“… hoe schadelijck sulcx is ende streckende tot ondienste van deze Landen.” Isaac le Maire heeft veel kritiek op de VOC. Hij is fel tegen haar plannen om het octrooigebied uit te breiden. Hij vindt dat de Staten-Generaal dit moeten verbieden. Ook is hij van mening dat de VOC zich moet beperken tot de specerijenhandel. Bovendien verdienen volgens hem de

Lees meer

17. Investeren in de VOC

In dit register staan de namen van iedereen die in 1602 geld investeert  in de kamer Amsterdam. Isaac le Maire is van hen met 85.000 gulden de grootste investeerder. Maar ook Dignum Jans, dienstmaagd van de Amsterdamse VOC-boekhouder Barent Lampe, doet mee. Zij legt een bedrag van 50 gulden in.

Lees meer

18. Ontslag Le Maire

De VOC beschuldigt Le Maire, een van de bestuurders, van fraude. Hij zou betrokken zijn bij een handelsreis naar Indië buiten de VOC om. Op 22 februari 1605 dient hij noodgedwongen zijn ontslag in en tekent een overeenkomst waarin hij belooft niet met de VOC te concurreren.

Lees meer

19. Nieuwe route (zie schuiflade in vitrine)

Isaac le Maire wil via het zuiden van Amerika een nieuwe route naar het octrooigebied van de VOC vinden. Hij richt daarvoor in 1614 de Austraalsche Compagnie op. Om toestemming te krijgen van de Staten-Generaal, houdt hij zijn bedoelingen vaag. Hij zegt hij dat hij alleen maar nieuwe handelsroutes wil verkennen. Hij krijgt het voor elkaar. Zijn onderneming mag vier

Lees meer

20. Ongewenst succes (zie schuiflade in vitrine)

In 1616 slaagt Jacob Le Maire, de zoon van Isaac, erin om de zuidelijkste punt van Zuid-Amerika te bereiken onder de vlag van de Austraalsche Compagnie. Een geweldig succes: hierdoor ontstaat er een nieuwe toegang tot het octrooigebied van de VOC. Gouverneur-generaal Jan Pieterszoon Coen ziet dit als een bedreiging van het VOC-monopolie. Hij neemt alle schepen van Le Maire

Lees meer

21. Straat Le Maire

De doorgang tussen Vuurland en het Staten eiland bij Kaap Hoorn krijgt de naam Straat Le Maire. Zo worden Isaac en Jacob le Maire geëerd voor hun ontdekking van een nieuwe route naar het VOC-octrooigebied.

Lees meer

22. VOC-aandeel

Dit is het op een na oudste VOC-aandeel dat nu bekend is. Eigenlijk is het een betalingsbewijs van een investering in de VOC. Maar al snel wordt er in deze documenten gehandeld alsof het aandelen zijn. Het oudste aandeel is van 9 september 1606 en ligt in het Westfries Archief in Hoorn.

Lees meer

23. Regels voor VOC-aandelen

Isaac le Maire wil de VOC dwarszitten omdat die hem heeft ontslagen. Met zijn Grote Compagnie bedenkt hij een slim plan. Hij gaat handelen in VOC-aandelen die hij nog niet bezit. De truc is dat Le Maire met kopers een hoge prijs afspreekt voor aandelen die hij pas na een of twee jaar levert. In de tussentijd verspreidt hij slecht

Lees meer

24. De besluiten van de Heren Zeventien

Gods zegen voor het werk van de VOC. Dat vragen de Heren Zeventien in dit gebed. Reynier Pauw, een van de Amsterdamse VOC-bestuurders, schrijft het in dit resolutieboek. Alle vergaderverslagen en besluiten van de Heren Zeventien zijn in dit soort resolutieboeken opgenomen. Op de rechterpagina staan de namen van de aanwezigen bij de eerste vergadering van de Heren Zeventien op

Lees meer

25. Vergaderzaal

Kaarten van Azië, schilderijen van handelskantoren in Indië en het Kasteel in Batavia sieren de Grote Zaal van het Oost-Indisch Huis. Een passende omgeving voor de vergaderingen van het bestuur van de Amsterdamse VOC-kamer. Ook de Amsterdamse vergaderingen van de Heren Zeventien vinden hier plaats.

Lees meer

26. Sollicitatiebrief

Timmerman Dirck van Haarst biedt zichzelf in deze brief aan als scheepstimmerman bij de VOC-kamer Amsterdam. Naast een opsomming van de soorten schepen die hij heeft gebouwd en voor wie, voegt hij een lijstje met referenties toe. De VOC heeft veel personeel nodig, niet alleen op de schepen en in Azië, maar ook in de Republiek.

Lees meer

27. Tewaterlating

De sollicitatie van Dirck van Haarst heeft succes! Hij is scheepsbouwmeester als op 2 juli 1783 de schepen De Meermin, De Batavier en Doggersbank feestelijk te water worden gelaten op de Amsterdamse VOC-werf.

Lees meer

28. Uitloopboekjes

Alle schepen die in de 18e eeuw voor de VOC naar Indië zijn gevaren, zijn vermeld in dit uitloopboekje. Soms staan er ook aantekeningen bij over de terugreis naar de Republiek, de omvang van de bemanning (aantal “koppen”), namen van schippers en bouwjaar, lengte en tonnage (volume) van de schepen. Het personeel van de VOC bestaat voor een groot deel

Lees meer

29. Timmerlieden in feeststemming

Hier trekt een lange stoet van timmerlieden van de scheepswerf in Amsterdam in een feestelijke optocht door de stad. Ze vieren dat het gezag van stadhouder Willem V met behulp van het Pruisische leger weer is hersteld. Waar een vestiging van een VOC-kamer is, gaat het economisch goed. Er is volop werkgelegenheid. Alleen al voor het grote aantal te bouwen

Lees meer

30. VOC-schip D’Batavier

Dit is het model van het VOC-schip D’Batavier uit de 18e eeuw. Het schip heeft 42 kanonnen aan boord. Elk van de zes kamers van de VOC is verantwoordelijk voor het bouwen van zijn eigen schepen. In de periode van 1602 tot 1795 worden in totaal 1465 nieuwe schepen te water gelaten. De kamer Amsterdam levert daarvan het grootste gedeelte

Lees meer

31. Oost-Indisch Huis

Linksonder is het Oost-Indisch Huis getekend. In dit huis aan de Oude Hoogstraat in Amsterdam vergadert het VOC-bestuur. Ook andere steden met een VOC-kamer krijgen zo’n eigen kantoor. Deze plattegrond is heel bijzonder; er zijn slechts twee exemplaren bewaard en dit is de enige die ingekleurd is.

Lees meer

32. Octrooigebied

Deze kaart toont het octrooigebied waar alleen de VOC handel mag drijven namens de Staten-Generaal: ten oosten van Afrika en ten westen van Zuid-Amerika. Hij geeft een indrukwekkend beeld van de enorme omvang van het gebied waarin de compagnie actief is; van Kaap de Goede Hoop tot aan Japan.

Lees meer

400 jaar trucs in aandelenhandel

Isaac Le Maire is zijn tijd ver vooruit. Aandelen verkopen die je nog niet hebt, beïnvloeding van de markt door valse geruchten te verspreiden en zo de waarde laten dalen; het lijkt veel op de trucs van aandelenhandelaars van nu om snel geld te verdienen. Joris Luyendijk dompelt zich onder in de financiële wereld van de Londense City en onderzoekt

Lees meer

33. Willem van Loon

Een bontmantel, losjes over zijn zwartfluwelen kleding geslagen maakt duidelijk dat we hier met een rijk man te maken hebben. Willem Jansz van Loon (1537-1618) is vanaf de oprichting van de VOC in 1602 tot aan zijn dood in 1618 een van de bestuurders van de kamer Rotterdam. Op het scherm bij het bankje aan uw linkerhand ziet u een

Lees meer

34. Verheerlijkt en verguisd

Meedogenloos en commercieel succesvol: dat is Jan Pieterszoon Coen in een notendop. Hij is nog maar dertig jaar oud, als de Heren Zeventien hem tot de hoogste man in Oost-Indië benoemen. Na het excessieve geweld op de Banda-eilanden, roepen de Heren Zeventien hem terug naar Nederland en vragen hem het geweld te temperen. Toch belonen ze hem voor de verovering

Lees meer

35. Van weeskind tot VOC-directeur

Zelfbewust blikt de 74-jarige Wollebrand Geleynssen terug op een indrukwekkende loopbaan bij de VOC. Gevlucht als zestienjarige jongen uit een weeshuis, heeft hij het geschopt tot handelaar in India en uiteindelijk directeur in Perzië. Als zijn aanstelling als directeur in Perzië afloopt, krijgt Wollebrand Geleynssen in Batavia de leiding over de retourvloot van 1647-1648 naar Nederland. Een bijzonder eervolle functie!

Lees meer

36. Zeegezicht

Met veel oog voor detail schildert Hendrick Vroom de bedrijvigheid op zee en op het schip. Dit type schepen vertrekt vanaf het einde van de zestiende eeuw op grote schaal naar Indië. Omdat deze schepen door zowel de VOC als de Nederlandse marine wordt gebruikt, is het niet duidelijk of Vroom ons hier handels- of oorlogsschepen voorschotelt.
Zijn eigen naam zet hij op de vlag in het midden van het schilderij. Op de kleinere vlag rechts daarvan staat de datering.

Lees meer

37. VOC-symboliek

Dit schilderij vol symboliek lijkt wel een reclamebord voor de VOC en Amsterdam. De vrouw in het midden verbeeldt de Amsterdamse VOC-kamer. God van de handel Mercurius staat naast haar en de god van de zee Neptunus is rechts op het schilderij te zien. Op de achtergrond vaart een VOC-schip met daarop de wapens van de zes VOC-steden, dat van

Lees meer

38. De Grote Atlas

Dit is een vroege overzichtskaart van een groot deel van de belangrijke handelsgebieden voor de VOC. Willem Jansz Blaeu neemt deze kaart al in 1635 op in zijn Novus Atlas. Hij is dan net twee jaar kaartenmaker voor de VOC. Dertig jaar later komt de kaart ook terecht in de Grote Atlas van zijn zoon Joan Blaeu. Linksonder zien we

Lees meer

39. Getekende kaarten

Kaarten zijn bijzonder waardevol. Ze zorgen ervoor dat schepen veilig op hun bestemming aankomen. De VOC wil daarom niet dat deze kennis over vaarroutes in vreemde handen valt. Alleen eigen schepen mogen de kaarten gebruiken. Ze worden daarom niet gedrukt. Tot 1753 krijgen VOC-schepen alleen handgetekende kaarten mee op reis. Elk schip heeft wel 30 kaarten aan boord. Dit zijn

Lees meer

45. Nieuwe cartografische kennis

Deze kaart uit 1760 is veel gedetailleerder dan de kaarten uit de Blaeu-atlas van honderd jaar eerder. Het is het resultaat van veel nieuwe kennis op het gebied van cartografie. De kaart is onderdeel van een omvangrijke handgetekende atlas van Gerrit de Haan. Hij is hoofd van het kaartenmakersbedrijf van de VOC in Batavia.

Lees meer

40. Atlas als statussymbool

De Grote Atlas van Blaeu is dé atlas van de 17e eeuw. Met ongeveer zeshonderd landkaarten, verdeeld over 9 tot 12 delen is het de meest volledige atlas. Zo’n prachtig boek is ook een statussymbool. De Staten-Generaal geven regelmatig een exemplaar cadeau aan buitenlandse vorsten. Hier ligt de Atlas in een 18e-eeuws kruisvoetkabinet.

Lees meer

41. Verantwoordelijk

Kaarten en navigatie-instrumenten zijn belangrijke hulpmiddelen aan boord. Maar niet alle schippers gaan daar even zorgvuldig mee om: er worden regelmatig spullen gestolen. De VOC neemt daarom maatregelen. Elk van de navigatieofficieren (schipper, opperstuurman, onderstuurman en derde waak) krijgt de verantwoordelijkheid voor een bepaald aantal gereedschappen en kaarten. Zij tekenen voor ontvangst van de spullen en bij terugkeer wordt gecontroleerd

Lees meer

42. Kom-kompas

Met een kompas kun je vinden waar het noorden is en daarmee de vaarrichting van het schip bepalen. Dit kom-kompas is een speciaal type, dat als het ware los in een bak is opgehangen. Daardoor blijft het ook op een wiebelend schip altijd horizontaal. De schipper kan het gemakkelijk vasthouden om zijn peilingen te doen. Van dit soort kompassen is

Lees meer

43. Positie op zee

Op zee is het lastig te beoordelen waar je bent. Met dit instrument bepaalt de schipper hoe noordelijk of zuidelijk hij zich bevindt – de breedtegraad. Dit doet hij door de hoek van de zon of een ster ten opzichte van de horizon te meten. In de 17e  eeuw is het nog niet mogelijk om de lengtegraad precies te bepalen.

Lees meer

44. Dieplood

Om de diepte van de zee te meten, gebruik je een dieplood aan een lange lijn. Als je het lood in zee laat zakken, kun je aan de lengte van de lijn de zeediepte meten. Ook kan het lood een monster van de zeebodem nemen. Het zand blijft plakken aan het vet waarmee de holte aan de onderkant van het

Lees meer

46. Een eigen drukkerij

Kaartenmaker Willem Jansz Blaeu houdt het drukken van zijn kaarten graag in eigen hand. Hij brengt zelfs verbeteringen aan in het drukproces. De handpers krijgt bijvoorbeeld een aanpassing zodat de koperplaat evenwichtiger in het papier wordt geperst. Dit type drukpers heet vanaf dan de Blaeu-drukpers. Willems Amsterdamse drukkerij ‘De negen muzen’ met negen drukpersen is een familiebedrijf. Zijn zoon Joan

Lees meer

47. De wereld in Amsterdam

Dit is een van de voorstellingen die Johannes Vingboons maakt in opdracht van Joan Blaeu. Deze wil zijn Grote Atlas uitbreiden met zeekaarten en aanzichten van plaatsen over de hele wereld. Vingboons hoeft er niet voor op wereldreis, maar kan vanuit Amsterdam de hele wereld tekenen. Via Joan Blaeu kan hij alle kaarten die hij daarvoor nodig heeft inzien.

Lees meer

Oost-Indische huizen

Een reiziger die in de 17e en 18e eeuw een van de zes VOC-steden bezoekt, zal moeilijk aan de compagnie kunnen ontsnappen. De aanwezigheid van de VOC leidt namelijk niet alleen tot grote economische bedrijvigheid in al deze steden. Ook het stadsbeeld verandert ingrijpend. Elke VOC-kamer is verantwoordelijk voor het maken en bevoorraden (‘uitreden’) van zijn schepen naar Indië. Dat betekent

Lees meer