12 – VOC-octrooi

Met het octrooi van 1602 geeft de Staten-Generaal het alleenrecht op de Nederlandse handel met Azië aan de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Wat opvalt is dat het octrooi niet alleen over handel gaat. De VOC mag verdragen sluiten met vorsten en militair optreden als dat voor het veiligstellen van de handel nodig is. De VOC handelt soms als een staat

Lees meer

13 – Grootboek van de opperboekhouder

Elk van de zes kamers van de VOC (in Amsterdam, Hoorn, Enkhuizen, Delft, Rotterdam en Middelburg) beschikt over een eigen opperboekhouder. Hij legt in een zogeheten grootboek de volledige financiële administratie van de compagnie vast. Niet alleen de grote winsten die op waardevolle specerijen zoals nootmuskaat, peper, kruidnagel en kaneel worden behaald zijn erin terug te vinden, maar ook de

Lees meer

34 – Verheerlijkt en verguisd

Het portret van Jan Pieterszoon Coen toont ons misschien wel de meest bekende, maar zeker niet de enige hoge VOC-functionaris die grootschalig geweld heeft gebruikt. De bijna 200 jaar van het bestaan van de compagnie kent slechts een paar jaar waarin niet wordt gevochten. De VOC deinst er niet voor terug om geweld te gebruiken om met lokale én Europese

Lees meer

38 – De Grote Atlas

De Grote Atlas van Blaeu is niet alleen een fraai bewijs van de vaardigheid en nauwkeurigheid van de kaartenmakers van de VOC. Kaarten en atlassen zijn ook instrumenten van macht en overheersing. Door gebieden als exclusief VOC-terrein te claimen en dat ook op kaarten vast te leggen, bevestigt de VOC zijn positie als koloniale macht.

Lees meer

54 – Een fort aan de Kaap

In deze voortgangsrapportage meldt Jan van Riebeeck de stand van zaken rondom de bouw van een fort aan de Kaap. Voor de VOC is dit vooral een verversingspost voor de schepen op weg naar Indië. Maar de vestiging van de compagnie markeert ook het begin van de kolonisatie van de Kaap. Daardoor is de persoon van Van Riebeeck voor de

Lees meer

55 – Krotoa, een Khoikhoi-meisje

In de dagboeken van dagelijkse gebeurtenissen aan de Kaap (‘dagregisters’) schrijft Van Riebeeck regelmatig over Krotoa. Zij is een Khoikhoi-meisje dat hij in huis neemt als bediende van zijn vrouw. Zij noemen haar al snel Eva. Vlak voordat Van Riebeeck in 1662 uit de Kaap vertrekt, laat Eva zich dopen. De bronnen geven geen uitsluitsel of Krotoa een tot slaaf

Lees meer

58 – Panorama van Stellenbosch

De stad Stellenbosch dankt zijn naam aan de VOC-gouverneur Simon van der Stel. In 1679 vestigen de eerste kolonisten zich hier. Wijnbouw wordt als snel belangrijk. Maar wie zijn de oorspronkelijke bewoners van dit gebied? Over de rechten van deze Khoikhoi en San wordt nauwelijks gesproken. De opvattingen over landeigendom van de Nederlanders aan de ene kant en de Khoikhoi

Lees meer

103 – Stof als betaalmiddel

Op deze factuur staan op de linkerpagina diverse goederen vermeld; op de rechterpagina worden verschillende tot slaaf gemaakten genoemd. De West-Indische Compagnie (WIC) betaalt voor de tot slaaf gemaakte Afrikanen onder andere met stoffen uit Bengalen, dat binnen het octrooigebied van de VOC ligt. Recent onderzoek laat zien dat in de jaren tussen 1625 en 1800 ten minste 660.000 tot

Lees meer

112 – Kaneelschillers aan het werk

Wie zijn de mensen die op de afbeelding bezig zijn met het verwijderen van de bast van de kaneelbomen op Ceylon? De predikant Francois Valentijn schrijft in zijn Oud- en Nieuw Oost-Indiën dat deze kaneelschillers of kaneelpellers behoren tot de groepen in de samenleving die het laagst in aanzien staan en misschien zelfs tot slaaf gemaakten zijn. Het VOC-archief levert

Lees meer

116 – Moordenaarsbaai

De gewelddadige botsing tussen de bemanning van Abel Tasman en de Maori in wat nu Golden Bay is, vloeit waarschijnlijk voort uit een misverstand. Kennis van de gewoonten en gebruiken van de volken waarmee de VOC in aanraking komt, is daarom ook voor de compagnie van belang. In scheepsjournaals en andere (reis)verslagen komen we die informatie dan ook vaak tegen.

Lees meer

119 – Familieportret van Rijcklof Volckertsz van Goens

Op het portret van de familie van gouverneur Rijcklof van Goens staat ook een Javaanse bediende. Of het een tot slaaf gemaakte Javaan is en hoe hij heet is niet bekend. Dat is het lot van veel inheemse personages die, vaak in dienende posities, op tekeningen en schilderijen voorkomen. Als we met andere ogen kijken naar al deze schilderijen en

Lees meer

120 – Forten beschermen de handelspositie

Niet alleen op Ceylon maar overal in het VOC-gebied maken forten duidelijk welke streken belangrijk zijn voor de VOC. Soms als productiegebied van specerijen of andere producten, soms als doorgangsroute. De VOC-archieven staan vol met plattegronden van en uitgebreide informatie over forten in Azië. De forten, ook hun hedendaagse resten en ruïnes, geven nog steeds een indruk hoe de VOC

Lees meer

125 – Een nieuwe tekst voor Coen

Aan het einde van de 19e eeuw krijgen de plannen voor een standbeeld van Jan Pieterszoon Coen in zijn geboortestad Hoorn vorm. Alhoewel er dan al enkele kritische geluiden klinken, is het beeld bij de onthulling in 1893 redelijk onomstreden. De stad is trots op zijn meest beroemde zoon. Hierin is zeker de afgelopen jaren grote verandering gekomen. Een andere

Lees meer

128 – Gruwelijke verovering

Na de gewelddadige verovering van Makassar in 1667 laat Cornelis Speelman duizenden mensen gevangen nemen en hen als slaaf verkopen. Daarmee sluit hij aan bij een gebruik dat al voor de komst van de VOC naar Azië daar wijdverbreid is. Tijdens het bewind van de VOC worden honderdduizenden mensen tot slaaf gemaakt en verkocht. Niet alleen hoog geplaatste VOC-functionarissen, ook

Lees meer

130 – Vrouwen voor Indië

De vrouwen die in 1622 aan boord van het schip Leyden naar Indië afreizen, maken deel uit van een plan van Coen. Hij heeft een Nederlandse volksplanting in Indië voor ogen. Dat plan loopt op niets uit. Uiteindelijk besluiten de Heren XVII om zich niet meer met huwelijks- of bevolkingspolitiek bezig te houden. Het gevolg daarvan is dat in de

Lees meer

131 – Batavia

Het in 1618 door Coen gestichte Batavia ontwikkelt zich tot het belangrijkste handels- en bestuurscentrum van de VOC. Rond 1740 vormen Chinezen grofweg de helft van de bevolking van Batavia. Zij zijn vooral werkzaam in de suikerproductie. Omdat de handel in Javaanse suiker vanaf 1720 begint in te storten, worden veel van hen werkloos. Om toch in hun levensonderhoud te

Lees meer

134 – Excessief geweld

In een brief aan de Heren XVII doet Coen verslag van de gebeurtenissen op Banda in 1621. Van de 15.000 bewoners zijn er nog maar 1.000 over. De rest is gedood, gevlucht of in slavernij afgevoerd naar Batavia. Allemaal om het monopolie op nootmuskaat voor de compagnie veilig te stellen. Vervolgens zet de VOC plantages op voor de productie van

Lees meer

141 – Aankoop Manhattan

De aankoop van ‘Manahatta’ in 1626 geldt als een staaltje Hollandse koopmanskunst. Hoewel Henry Hudson in 1609 in dienst van de VOC het gebied als eerste bezoekt, is het de in 1621 opgerichte West-Indische Compagnie (WIC) die het gebied gaat besturen. De verhouding tussen de Lenape (het volk dat op het eiland leeft) en de Nederlanders is aanvankelijk goed, maar

Lees meer

142 – Nieuw-Amsterdam

De Nederlanders zijn de eersten die tot slaaf gemaakten uit Afrika naar Nieuw-Amsterdam brengen. Sommige van deze tot slaaf gemaakten lukt het om zich later vrij te kopen, maar de meesten van hen slagen daar niet in. Ook buiten de stad worden tot slaaf gemaakten te werk gesteld, vaak op boerderijen van Nederlanders. In 1667 gaat Nieuw-Amsterdam over in Engelse

Lees meer

209 – De scheepsjongens van Bontekoe

De wereld van dapperheid en avontuur die Fabricius in zijn jongensboek De scheepsjongens van Bontekoe beschrijft slaat heel erg aan bij de Nederlandse bevolking wanneer het in 1924 verschijnt. Er worden meer dan 150.000 exemplaren van verkocht. Het beeld van de VOC als symbool voor Nederlandse daadkracht, zoals niet alleen Fabricius maar ook heel veel anderen schetsen, blijkt niet alleen

Lees meer